In mei 2026 heeft het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit (SKC-OC) het eerste Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland (DON) gepubliceerd. Het dreigingsbeeld brengt in kaart hoe georganiseerde criminaliteit maatschappelijke kwetsbaarheden benut. 

Voor de RIEC ‑deelnemers in de regio Den Haag biedt het DON:

• inzicht in (inter)nationale trends die lokaal impact kunnen hebben;
• input voor de midtermreview van de ontwikkelstrategie 2025-2028: dit jaar bekijken we samen met alle partners in de RIEC-samenwerking of de strategie herijkt moet worden. Het DON en andere themastudies betrekken we bij deze tussentijdse evaluatie. Via ondermijningstafels, kernteam, stuurgroep, RBO worden alle RIEC-deelnemers- betrokken bij de midtermreview en bij de mogelijke aanscherpingen in de aanpak in onze regio.

Hoe is het DON tot stand gekomen en wat valt het meest op? Welke dreigingen vragen volgens het SKC-OC de meeste aandacht? We legden onze vragen voor aan drie betrokkenen van het SKC-OC: Jan (strategisch analist en tevens projectleider en eindredacteur van het DON 2026), Nerissa (strategisch analist) en Frank (beleidsadviseur).

Het SKC-OC en hun impact op de ondermijningsaanpak in Nederland

Wat is het SKC-OC precies?

We zijn een taakorganisatie van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV). Als SKC-OC hebben we een belangrijke opdracht: impact maken op de integrale ondermijningsaanpak in Nederland. Dat doen we vanuit heldere en controleerbare onderzoeksmethoden en in samenwerking met toonaangevende (inter)nationale kennis- en ketenpartners. Daarvoor brengen we overzicht en inzicht in ondermijning door georganiseerde criminaliteit en de (mogelijk) schadelijke effecten in de samenleving door dreigingen te identificeren en onderzoeken.

Wat betekenen het SKC-OC en de deelnemers in de RIEC-samenwerking voor elkaar?

We zien de samenwerking tussen SKC-OC en RIEC als wederkerig. Het DON biedt de RIEC samenwerking zicht en inzicht in ondermijning door georganiseerde criminaliteit vanuit een (inter)nationaal maatschappelijk perspectief. We hopen dat deze inzichten de RIEC’s helpen om een vertaling naar de eigen regio te maken en de (lokale) RIEC-deelnemers verder te helpen bij de integrale aanpak van ondermijning en het maken van (strategische) keuzes.

Aan de andere kant zijn de deelnemers van het RIEC-samenwerkingsverband van grote betekenis voor ons. We worden graag gevoed door het RIEC met trends, ontwikkelingen, nieuwe inzichten en signalen over ondermijning door georganiseerde criminaliteit. Er wordt cruciale informatie, actuele analyses en expertise geleverd die nodig zijn voor de totstandkoming van onze studies en analyseproducten, waaronder het DON. Het biedt ook waardevolle inzichten voor onze (andere) partners. We zijn verheugd dat alle RIEC's relevante informatie en rapportages hebben aangeleverd voor het eerste DON. Dat heeft het DON tot een gezamenlijk en breed gedragen maatschappelijk dreigingsbeeld ondermijning gemaakt. 

De totstandkoming van het DON

Wat was de aanleiding om het DON te maken?

In tegenstelling tot veiligheidsvraagstukken zoals terrorisme en extremisme, cyberdreigingen en statelijke dreigingen, ontbrak tot voor kort een nationaal dreigingsbeeld van ondermijnende georganiseerde criminaliteit. Bestuurders hadden behoefte aan een dergelijk overzicht om beter inzicht te krijgen in de aard en omvang van de dreiging. Daarnaast vormt het een belangrijke basis voor de verdere ontwikkeling van de Nationale Veiligheidsstrategie. Ook bestond behoefte aan meer inzicht in de maatschappelijke schade van ondermijning. Daarom heeft het directoraat-generaal Ondermijning (DGO) van het ministerie van JenV als coördinerend opdrachtgever aan het SKC-OC opdracht gegeven het dreigingsbeeld te maken.

Hoe is het DON tot stand gekomen?

Het DON is tot stand gekomen via een uitgebreid traject van informatieverzameling, analyse en validatie. Na het opstellen van een conceptueel model haalden we informatie op bij onder meer RIEC's, gemeenten, toezichthouders, banken en brancheorganisaties. De verzamelde informatie analyseerden we op ontwikkelingen, kwetsbaarheden, infrastructuren en effecten van ondermijning. Ook organiseerden we zes expertmeetings. Het concept dat hieruit voortkwam, werd vervolgens door meer dan 60 organisaties gevalideerd. Hun feedback vormde de basis voor het definitieve DON, dat uiteindelijk is gebruikt voor de Koersbrief en het SBO-advies aan de Tweede Kamer.

De inhoud van het DON

Het doel van het dreigingsbeeld is om inzicht te geven in de dreiging van ondermijning door georganiseerde criminaliteit in Nederland. Is dat naar jullie mening gelukt?

Op basis van de reacties tijdens de validatie, presentaties, besprekingen in diverse overleggen en na publicatie kunnen we stellen dat we daarin als SKC-OC goed zijn geslaagd. Onze minister van Justitie en Veiligheid, maar ook burgemeesters en andere bestuurders, hebben nadrukkelijk aangegeven dat het DON de urgentie van de aanpak van ondermijning onderstreept en een goede basis biedt voor verdere actie.

Ook is gewaardeerd dat we in het DON op een andere manier naar ondermijning door georganiseerde criminaliteit hebben gekeken. Het DON geeft inzicht in de schade die deze criminaliteit veroorzaakt en laat zien hoe criminelen economische infrastructuren, wijken en andere kwetsbaarheden benutten. Daarbij hebben we vooral gekeken vanuit het perspectief dat de samenleving kansen biedt voor ondermijning en dat criminele samenwerkingsverbanden daarop inspelen.

Door concrete voorbeelden op te nemen, onder meer uit nieuwsberichten, is het onderwerp tastbaarder gemaakt. Hierdoor kunnen lezers gemakkelijker de vertaalslag maken naar hun eigen situatie, omgeving of organisatie. Het DON biedt daarmee aanknopingspunten om breder naar het fenomeen te kijken: vanuit het perspectief van de samenleving, en niet alleen vanuit dat van de georganiseerde criminaliteit.

Wat vinden jullie de opmerkelijkste bevinding die naar voren is gekomen?

Het opvallendste is dat iedere persoon en organisatie onbewust betrokken kan raken bij georganiseerde criminaliteit. Dat hoeft geen bewuste keuze te zijn. Integendeel, iemand kan erin worden meegetrokken of in eerste instantie niet doorhebben dat hij of zij iets doet voor een crimineel samenwerkingsverband. Dit inzicht, in combinatie met het feit dat veel soorten personen, bedrijven en organisaties aantrekkelijk zijn voor criminele samenwerkingsverbanden, maakt duidelijk dat ondermijning door georganiseerde criminaliteit niet alleen een thema is voor een beperkte groep mensen, maar een maatschappelijke opgave die ons allemaal aangaat.

Waar zien jullie de grootste dreiging?

Dat criminele samenwerkingsverbanden een sociaal vangnet kunnen bieden aan burgers en dat wij daardoor de grip op een deel van onze samenleving kunnen verliezen. Zonder al te filosofisch te worden: Nederland is een optelsom van haar burgers. Zonder burgers heb je geen land. Op het moment dat de overheid te laat, onvoldoende of helemaal niet voorziet in de behoeften van burgers en georganiseerde criminaliteit dit gat opvult, raak je burgers kwijt. Nederlandse burgers kunnen of willen dan niet langer terugvallen op de overheid en zoeken hun toevlucht tot georganiseerde criminaliteit.

Criminele samenwerkingsverbanden kunnen op hun beurt gebruikmaken van burgers die gebruikmaken van hun diensten. Denk hierbij aan personen of bedrijven die iets voor hen vervoeren, een product of persoon huisvesten of als dekmantel fungeren. De meest kwetsbare burgers komen daardoor in een nog kwetsbaardere positie terecht.

Het doel van het SKC-OC met het DON is om bij te dragen aan stelselbrede strategievorming en beleidsopvolging voor een integrale aanpak en meer bewustwording. Hebben jullie hier zelf ook over nagedacht? Zo ja, hoe zien jullie graag dat het DON wordt gebruikt?

Over de opvolging van het DON hebben we zeker nagedacht en gesproken. Dat was een van de gezamenlijke uitdagingen van het SKC-OC en het directoraat-generaal Ondermijning (DGO) als coördinerend opdrachtgever. Vanaf het allereerste begin was het uitgangspunt dat het DON de basis moest vormen voor strategische en beleidsmatige opvolging. Een dreigingsbeeld kan inhoudelijk nog zo goed zijn, zonder opvolging zouden we het als mislukt beschouwen. Ik denk dat we erin zijn geslaagd om met het DON een goede basis te leggen voor die strategische opvolging.

Ook denken veel organisaties na over hoe zij binnen hun eigen organisatie en samen met andere organisaties aan de slag kunnen met de bevindingen uit het DON. Door de andere manier van kijken, vanuit het perspectief van de samenleving, is dat soms nog best een hersenkraker. Enkele burgemeesters hebben al aangegeven met de bevindingen uit het DON in hun gemeente aan de slag te gaan.

Vervolg op het DON

Dit was het eerste DON. Wanneer verwachten jullie een volgend DON te publiceren?

Het volgende DON zal naar verwachting aan het einde van het eerste kwartaal van 2028 verschijnen. We bouwen daarin voort op het huidige DON en actualiseren de bevindingen. Ook bevat dit DON een analyse van ondermijning door georganiseerde criminaliteit in Caribisch Nederland.

Zijn er vanuit jullie nog dingen die jullie graag willen meegeven over het DON?

We hopen dat het DON nog vaak wordt gebruikt om de bewustwording over ondermijning te vergroten. Als er bijvoorbeeld nieuw beleid wordt ontwikkeld, hopen we dat daarbij al vroeg wordt nagedacht over mogelijk misbruik door criminelen. Ook hopen we dat de RIEC's hun antennes gericht houden om signalen van misbruik zo vroeg mogelijk op te vangen.

Verder hopen we dat de vele organisaties en personen die betrokken zijn geweest, ook aan een volgend DON willen bijdragen. Heeft u relevante informatie in de vorm van een signaal of rapport? Deel deze dan vooral met ons. Het DON is immers niet alleen een dreigingsbeeld van het SKC-OC, maar van ons allen.